Kur'an ve İslam Terimleri Sözlüğü

Sözlükte "alamet, işaret, delil" anlamına gelen Arapça kökenli bir kelime. Kur'an ıstılahında surelerin içindeki, başı ve sonu belirli, numaralandırılmış cümle veya cümle gruplarına verilen isimdir. Kur'an-ı Kerim, yaygın kullanılan Kûfî sayım usulüne göre 6.236 ayetten oluşur.

Kur'an'ın kendi içinde bütünlük taşıyan, birden fazla ayetin bir araya gelmesiyle oluşan bölümlerinden her birine verilen isim. Kur'an-ı Kerim 114 sureden oluşur; en kısaları 3 ayetle Kevser, Asr ve Nasr sureleri, en uzunu 286 ayetle Bakara Sûresi'dir.

Kur'an'ı düzenli okumayı ve hatmi kolaylaştırmak için âlimlerin sûrelerin üzerine sonradan eklediği pratik bir bölümleme — bir vahiy hükmü değildir. Kur'an-ı Kerim toplam 30 cüze ayrılmıştır; cüz sınırları çoğu zaman bir sûrenin ortasına denk gelir.

Kur'an ayetlerinin dil, bağlam, nüzul sebebi (iniş sebebi) ve âlimlerin görüşleri temelinde açıklanması ve yorumlanması ilmidir. Meal'den farkı: meal ayetin anlamını başka bir dile aktarırken, tefsir bu anlamı bağlamıyla, gramer inceliğiyle ve rivayetlerle derinlemesine açıklar.

Kur'an ayetlerinin anlamının başka bir dile (örneğin Türkçe veya İngilizce) aktarılmasıdır. Bir meal, Kur'an'ın Arapça aslının yerini tutmaz; mütercimin (çevirmenin) anlayışını yansıtan bir yorum niteliği taşır — bu yüzden farklı mealler arasında kelime seçimi farklılaşabilir.

Kur'an-ı Kerim'in Fâtiha'dan Nâs sûresine kadar baştan sona okunup tamamlanmasıdır. Genellikle 30 cüz'e bölünerek bir ay içinde tamamlanacak şekilde planlanır; sabit bir süre şartı yoktur.

Kur'an'ı Arapça harflerin mahreç (çıkış yeri) ve sıfatlarına uygun, med, idgam gibi okuma kurallarına göre doğru telaffuz etme ilmidir. Tecvid bilgisi, Kur'an'ın nasıl indirildiği şekle sadık kalarak okunmasını sağlar.

Kur'an-ı Kerim'in yazılı, ciltlenmiş kitap hâlidir. Hz. Osman (r.a.) döneminde çoğaltılıp İslam beldelerine gönderilen standart nüsha, kaynaklarda "Mushaf-ı Osmânî" olarak da anılır.

Kur'an-ı Kerim'in tamamını ezbere bilen kişidir. Hafızlık, geleneksel olarak bir hoca eşliğinde, ezberlenen kısımların düzenli tekrarıyla (mürâcaa) korunarak yürütülür.

Allah'ın, seçtiği peygamberlere Cebrail (a.s.) aracılığıyla veya doğrudan bildirdiği ilahi bilgidir. Kur'an-ı Kerim, Hz. Muhammed'e (s.a.v.) yaklaşık 23 yıl boyunca parça parça indirilen vahiydir.

Kur'an'ı dikkatli biçimde okumak ve okunan vahyi takip etmek anlamına gelir. Kelime, "okumak" ve "peşinden gitmek" anlamlarıyla ilişkilidir. Tilâvet yalnızca sesli okuma değildir; metni doğru okumayı, anlamına dikkat etmeyi ve rehberliğini ciddiye almayı da kapsar — bu yönüyle tecvidden (okuma kurallarından) farklıdır.

Bir ayet veya sûrenin Allah tarafından Hz. Peygamber'e vahyedilmesi olayını ifade eden Kur'an ilimleri terimidir. "Nüzûl sırası", sûrelerin mevcut mushaf düzeninden farklı olarak, vahyin geliş sürecine dair kronolojik bir değerlendirmeyi ifade eder. Bütün sûreler için tartışmasız tek bir kronoloji bulunmadığından, nüzûl sırasına dair bilgiler kaynak ve yöntem belirtilerek sunulmalıdır.

Yaygın ilmî tanıma göre, Hz. Peygamber'in Medine'ye hicretinden önce inen ayet ve sûreler Mekkî, hicretten sonra inenler Medenî kabul edilir. Bu sınıflandırma yalnızca inişin coğrafi olarak Mekke'de mi Medine'de mi gerçekleştiğine değil, temelde hicret ölçütüne dayanır. Mekkî ve Medenî sûrelerin üslup ve konu eğilimlerine dair genel özellikler anlatılabilir, ancak bunlar kesin ve istisnasız kurallar olarak sunulmamalıdır.

Okunması veya işitilmesi halinde "tilâvet secdesi" konusunu gündeme getiren Kur'an ayetidir. Secde ayetlerinin sayısı ve tilâvet secdesinin dinî hükmü, mezheplere göre farklı şekilde değerlendirilir — Türkiye'de yaygın olan Hanefî görüşe göre 14 secde ayeti bulunur ve tilâvet secdesi vâciptir; diğer mezheplerde sayı ve hüküm farklılık gösterebilir. Bu nedenle konu, tek bir görüşü mutlak doğru gibi sunmadan, hangi fıkhî çerçeveye göre anlatıldığı belirtilerek ele alınmalıdır.

"Bismillâhirrahmânirrahîm" (Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla) ifadesinin kısaltılmış adı. Kur'an-ı Kerim'de Tevbe Sûresi hariç 113 surenin başında yer alır; ayrıca Neml Sûresi 27:30'da Hz. Süleyman'ın mektubunun içinde ayrı bir ayet olarak geçer. Fâtiha ve Tevbe dışındaki 112 surenin başındaki besmelenin ayrı bir ayet mi yoksa surenin bir parçası mı olduğu konusunda mezhepler arasında farklı görüşler vardır; bu site, her surenin başında besmeleyi tek seferlik bir üstbaşlık olarak gösterir, ayet numaralandırmasını yaygın Kûfî usulüne göre yapar.

Sözlükte "sığınmak" anlamına gelen istiâze, "Eûzü billâhi mineşşeytânirracîm" (Kovulmuş şeytanın şerrinden Allah'a sığınırım) ifadesiyle Kur'an okumaya başlamadan önce Allah'a sığınmayı ifade eder. Nahl Sûresi 16:98'de "Kur'an okuyacağın zaman kovulmuş şeytandan Allah'a sığın" buyrulur; bu ifade istiâzenin Kur'an'daki dayanağıdır. İstiâzenin bizzat kendisi Kur'an ayeti değildir — okuma öncesi bir hazırlık cümlesidir, besmeleyle karıştırılmamalıdır.